ZHESM

ELEKTRICITEIT OP HET SPOOR

Een nieuwe ontwikkeling op spoorweggebied was het gebruikmaken van elektriciteit voor de voortbeweging in plaats van de gebruikelijke stoomtractie.
Waar België ruimschoots voorliep in de spoorwegontwikkeling en pas op 1 mei 1935 de eerste elektrische lijn Brussel-Mechelen-Antwerpen opende, daar waren nu de rollen omgedraaid.
Toch was het al in 1879 dat de firma Siemens & Halske in Berlijn een elektrische locomotief liet zien die drie wagens met in totaal 18 passagiers kon vervoeren. Twee jaar later aanschouwde Berlijn de eerste elektrische tramlijn. In 1902 bouwde Siemens een eerste elektrische locomotief met een topsnelheid van 150 km/u en een jaar later een die 210 km/u kon behalen.
Toch werd in Nederland al voorzichtig gebruik gemaakt van dit nieuwe wonder. In Haarlem was al in 1899 de Nederlandse Electrische Tramweg Maatschappij opgericht, 9 jaar nadat de eerste elektrische straatverlichting haar intrede had gedaan. De elektriciteit was er om nooit meer te verdwijnen.

Organisatie
De oprichting van de Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij (ZHESM) op 4 januari 1900 in Den Haag versterkte de strijd tussen twee bestaande spoorwegbedrijven, de Hollandsche IIzeren Sopoorweg Maatschappij (HIJSM) en de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) die beiden een aansluiting van deze nieuwe ontwikkeling op hun Haagse station wilden.
Al spoedig raakte de Hollandsche (IJzeren) Spoorweg Maatschappij in het bezit van alle aandelen van de ZHESM wat de verhouding duidelijk maakte. Overigens zou de ZHESM op 1 januari 1923 definitief worden ingelijfd bij de HSM die de exploitatie zou voortzetten.
Hoewel de onderneming één op één wordt genoemd met de invoering van de elektrische tractie in Nederland was men begonnen met de aanleg van de lijn Den Haag Hollands Spoor – Scheveningen, die met stoomtractie op 1 mei 1907 in gebruik werd genomen. Ruim een jaar later, op 1 oktober 1908 werd het geëlektrificeerde traject Den Haag Loolaan-Rotterdam Hofplein in gebruik genomen. Sinds de oprichting waren 9 jaren verlopen.
Een eigen elektriciteitscentrale naast de materieelwerkplaats in Leidschendam zorgde voor de voeding, 10.000 V éénfase wisselstroom met een frequentie van 25 Hertz.

Hofpleinviaduct met stationssporen ter hoogte van station Hofplein (Z.H.E.S.M.) 1908

Hofpleinviaduct met stationssporen ter hoogte van station Hofplein (Z.H.E.S.M.) 1908

Stations
De bouw van de lijn startte in 1905 en omvatte de stations Rotterdam-Hofplein, Rotterdam-Bergweg, Rotterdam-Kleiweg, Rotterdam-Adrianalaan, Rotterdam-Wilgenplas, Rodenrijs, Berkel, Pijnacker, Nootdorp-’s Gravenweg (stopplaats), Nootdorp-Veenweg, Voorburg-Leidschendam, Den Haag Laan van NOI, Den Haag HS.
Aan de tak naar Scheveningen bevonden zich gerekend vanaf Voorburg ’t Loo de stations Wassenaar, de stopplaatsen Wassenaar Renbaan-Achterweg, Waalsdorpscheweg en Wittebrug-Pompstation en het eindstation Scheveningen Kurhaus. Het emplacement Stompwijk was gelegen in Leidschendam.
Al snel werd een aansluiting gerealiseerd met de spoorlijn naar station Rotterdam Delftsche Poort via de boog vanaf station Kleiweg (8-3-1909). Vreemd genoeg zou deze pas op 1 oktober 1927 worden geëlektrificeerd.
Hoewel op veel delen van de route de nodige voorzieningen getroffen moesten worden door de vele verzakkingen, spande het zogeheten Hofpleinviaduct tussen station Rotterdam-Hofplein tot het Noorderkanaal letterlijk en figuurlijk de kroon. Met 189 overspanningen en een lengte van 1900 meter was dit nog niet eerder in Nederland gerealiseerd.

De bouw van het hofpleinlijnviaduct ter hoogte van de hoek Vijverhofstraat, Anthoniestraat (rechts), ca. 1906

De bouw van het hofpleinlijnviaduct ter hoogte van de hoek Vijverhofstraat, Anthoniestraat (rechts), ca. 1906

Materieel
De invoering van de elektriciteit betekende uiteraard ook nieuw materieel. Hiervoor werd de Koninklijke Fabriek van Rijtuigen en Spoorwagens J.J. Beijnes, hofleverancier van rijtuigen en spoorwagons te Haarlem ingeschakeld.
Het eerste rijtuig, de BC 1 dat in januari 1908 werd afgeleverd werd gebruikt voor allerhande testen van zowel de baan als de elektrische tractie. Een onontgonnen terrein waar het de aanleg van bovenleiding en de stroomvoorziening betrof. Ook met de elektrische motoren was weinig ervaring.

Het blokkendoosmaterieel van de ZHESM

Het veel geziene materieel van de ZHESM

De rest van het materieel zou in de periode tot 1914 worden afgeleverd
In totaal kreeg de ZEHSM de beschikking over 23 motorrijtuigen met aan beide zijden een afgesloten bestuurderscabine en 27 tussenrijtuigen die aanzienlijk luxer waren uitgevoerd dan men tot op dat moment gewend was. Beijnes had het ontwerp gebaseerd op een in 1904 tijdens de Wereldtentoonstelling in St. Louis, getoond model dat gericht was op regionaal vervoer.
De ZHESM had daar vooral oog voor gehad om welvarende reizigers op het traject Rotterdam-Scheveningen tegemoet te komen.

Na de overgang van de ZHESM naar HSM en de latere fusie van HSM en SS tot NS hebben zich nog de nodige aanpassingen op het ZHESM traject voorgedaan. Zo vond de ombouw plaats naar 1500 V gelijkspannning en werden de rijtuigen en de lijn in 1926 verbouwd naar de nieuwe Nederlandse standaard.
Het oorspronkelijke materieel is in dienst gebleven tot 1944.

Klik hier voor het artikel over de HIJSM.
Klik hier voor het artikel over de NRS.
Klik hier voor het artikel over de NS.
Klik hier voor het artikel over de Staatsspoorwegen.

  5 comments for “ZHESM

  1. Koen
    27 april 2014 at 21:18

    beste mensen,
    Een mooie site! zelf verzamel ik info en plaatjes over de Hofpleinlijn. Wie wat heeft liggen, graag een mailtje,
    bvd mvr groet, koen

  2. Koen
    26 oktober 2014 at 21:43

    dag Robin, sorry voor de vertraging. Een grote verbouwing van ons huis is de oorzaak… opvallend hoeveel reacties er op je oproep komen. De Hofpleinlijn leeft voort. Het boek van Smit is een goede basis. kijk ook eens op http://www.stationsweb.nl/
    ik heb een dvd liggen met foto’s uit de tijd van de veiling. Moet even zoeken. Mijn eigen zoektocht levert ook leuke plaatjes en sites op.
    een afspraak is mogelijk. Ergen in november -december?
    mvrgrkoen

  3. Bert
    18 december 2015 at 23:05

    Twee correcties:

    Station Voorburg ’t Loo is pas geopend in 1974. Tijdens de aanleg van de Hofpleinlijn was dit nog onbebouwd, landelijk gebied.

    Het onderschritft bij de foto, is niet correct. De foto toont het oorspronkelijke materieel van de ZHESM. Deze treinen zijn gebouwd door Beynes in Haarlem en was, zeker voor die tijd, bijzonder luxueus. Het materieel wat later Blokkendoos is gaan heten is gebouwd door Werkspoor en was minder luxueus. De ZHESM heeft nooit Blokkendoos-materieel in dienst gehad.

    • René van der Beek
      19 december 2015 at 13:49

      Dank voor de opmerkingen, we hebben e.e.a. aangepast.

Geef een reactie