OV-straten Noordereiland

Noordereiland en Willemsbrug

Brugweg (B&W 8-1-1982), Burgemeester Hoffmanplein (B&W 15-9-1880), Cornelis Trompstraat (B&W 15-9-1880), Feijenoordstraat (B&W 15-9-1880), Leliestraat (B&W 15-9-1880), Maaskade (B&W 15-9-1880), Meeuwenstraat (B&W 11-5-1897), Prins Alexanderstraat (B&W 15-9-1880), Prins Hendrikkade (B&W 15-9-1880), Prins Hendrikstraat (B&W 15-9-1880), Prinsenhoofd (B&W 11-5-1897), Sleephellingstraat (B&W 15-9-1880), Thorbeckestraat (B&W 15-9-1880), Tulpstraat (B&W 15-9-1880), Van der Takstraat (B&W 14-8-1878), Willemsbrug (I) (B&W 21-5-1874), Willemsbrug (II) (B&W 17-11-1981)

Hoe een stukje land een eiland werd en verhuisde van de Linker naar de Rechter Maasoever.
Want zo mogen wij het Noordereiland toch wel betitelen. Behorend tot de gemeente Feijenoord raakte het tussen 1868 en 1876 los van de vaste wal door het graven van de Noorderhaven
die tijdens het bezoek van Koning Willem III op 21 mei 1874 werd omgedoopt in Koningshaven.
Deze ontwikkelingen waren het gevolg van de havenactiviteiten in Rotterdam die tot die tijd voornamelijk op de Rechter Maasoever hadden plaatsgevonden.
Samen met het graven van de Noorderhaven vond ook de bouw van de Willemsbrug plaats die een einde moest maken aan het sterk toegenomen verkeer via de diverse veerverbindingen tussen de beide Maasoevers.
Op de reeds genoemde 21ste mei 1874 legde onthulde Koning Willem II ook een gedenksteen in het landhoofd van de tot dat moment benoemde Maasbrug en werd tevens de officiële naam Willemsbrug vastgesteld. Niettemin zou het nog tot 24 oktober 1878 duren voor het wegverkeer de brug in gebruik kon nemen en zou de Rotterdamse bevolking het altijd over de Maasbrug hebben.

De verbinding vanaf het Noordereiland naar de Linker Maasoever zou gerealiseerd worden over de Koninginnebrug, waarvoor in eerste instantie een smalle draaibrug was voorzien welke in 1870 werd aangelegd maar die vanaf de start al ontoereikend bleek en zowel het weg- als het scheepvaartverkeer veel oponthoud opleverde.
Maar meer daarover in een apart artikel.

Willemsbrug en spoorbrug over de Nieuwe Maas, 1895 (foto: Library of Congress)
Naast de Willemsbrug en de Koninginnebrug was tevens voorzien in aparte bruggen voor het treinverkeer, de Willemsspoorbrug en de Koningshavenbrug. Deze laatste was ook als draaibrug uitgevoerd en werd later vervangen door de bekende Hefbrug. De spoorverbinding kwam in 1877 gereed en zorgde samen met het Luchtspoor voor de zo lang gewenste spoorwegverbinding met het zuiden van Nederland en verder.

Noordereiland
Met de aanleg van de brugverbindingen kwam het Noordereiland midden in alle verkeersontwikkelingen te liggen, wat met elke brugopening opnieuw werd onderstreept.
Niet alleen de Van der Takstraat stond binnen enkele minuten vol met alle soorten van verkeer, ook de Prins Hendrikkade die als eerste opvang werd gebruikt kreeg meer verkeer te verwerken dan ooit voorzien was.

Belangrijk daarbij is vast te stellen dat in het openbaar vervoer allereerst was voorzien door paardentramlijn A op 17 mei 1884 vanaf station Delftsche Poort via de Beurs door te trekken naar de Van der Takstraat bij de Koninginnebrug. Een doortrekking naar de Linker Maasoever zat er over de smalle Koninginnebrug niet in en zou nog tot 1926 op zich laten wachten.
Op de Willemsbrug werden de rails aan de zijkanten van de brug gelegd, zodat het overige verkeer zich in het midden van de brug zou kunnen afwikkelen.
Per 1 januari 1902 zou de dubbelsporige paardentramlijn over de Prins Hendrikkade worden doorgetrokken naar het Prinsenhoofd waar weer aansluiting was op de veerdienst naar zowel de Westerkade als de Wilhelminakade.
Op 15 oktober 1906 verscheen de eerste elektrische tram op het Noordereiland in de vorm van lijn 2 ter vervanging van de paardentram. Direct na de Willemsbrug was een wissel gelegd waarover lijn 2 rechtsaf sloeg de Maaskade wz. op waardoor aan het eind bij het Prinsenhoofd aansluiting werd verkregen op het bestaande spoor dat nu echter enkelsporig was gemaakt, om bij de Van der Takstraat weer linksaf richting brug te gaan.
Ruim 3 jaar later op 1 december 1909 verscheen zelfs een tweede elektrische tramlijn, lijn 6, waarvoor een aparte lus was aangelegd die komend vanaf de Van der Takstraat rechtsaf het Burgemeester Hoffmanplein zz. insloeg om dan linksaf door de Tulpstraat de Prins Hendrikkade te bereiken en dan de terugreis te aanvaarden via de Van der Takstraat.
Om de reiziger enige duidelijkheid te verschaffen werd het koersbord van lijn 2, dat Feijenoord had getoond, uitgebreid met Prinsenhoofd, terwijl op het koersbord van lijn 6 Feijenoord-Koninginnebrug was te lezen.
De reiziger die verder wilde richting Linker Maasoever was genoodzaakt om over de Koninginnebrug te lopen en op het Stieltjesplein een van de particuliere bussen te nemen, of vanaf het Prinsenhoofd over te varen naar de Wilhelminakade en daar met lijn 9 verder te reizen richting Charlois.
Maar ook kon men vanuit de Rosestraat met de RTM stoomtram richting de eilanden. Vanaf 2 mei 1898 naar de Hoeksewaard en vanaf 1 oktober 1904 ook naar Voorne en Putten.
Van 27 november tot 20 december 1924 hebben overigens de lijnen 2 en 6 het eindpunt op het Prinsenhoofd gedeeld.

Willemsbrug

Om het probleem van de vele brugopeningen van de Koninginnebrug wat te verlichten werd in 1924 besloten om de Willemsbrug op te vijzelen zodat de doorvaarthoogte werd vergroot er minder schepen door de Koninginnebrug zouden varen.
Nadat in 1926 eerst de sporen en de bovenleiding op de Willemsbrug waren vernieuwd en naar het midden van de brug waren verplaatst werden aan de zuidzijde van de brug twee hulpbruggen gebouwd naar en vanaf de Maaskade zodat de tram komend vanaf de Willemsbrug direct de Maaskade op zou kunnen rijden. Noodzakelijk omdat in de Van der Takstraat de eerste ophogingswerkzaamheden zouden moeten plaatsvinden. Via de Prins Hendrikkade werd het spoor doorgetrokken tot de Feijenoordstraat waarna via de Maaskade oz. weer de Willemsbrug kon worden bereikt.
Voor lijn 6 werd een nieuwe lus gelegd vanaf de Maaskade via de Cornelis Trompstraat, het Burgemeester Hoffmanplein en de Leliestraat naar de Prins Hendrikkade. Lijn 2 ging vanaf 2 juli 1926 deze route rijden en lijn 6 had reeds op 23 juni 1926 het nieuwe eindpunt in gebruik genomen.

Gelijktijdig starten de werkzaamheden voor de vervanging van de bijna 60 jaar oude Koninginnebrug waarvoor was bedacht dat een tijdelijke hulpbrug over de Koningshaven de taak van de Koninginnebrug moest overnemen. Waar op de Linker Maasoever al sprake was van de instelling van een nieuwe lijn 12 bedacht de RETM dat het handig zou zijn om deze lijn 12 gelijk over die hulpbrug te verlengen naar de stad. En wat op de oude smalle Koninginnebrug niet mogelijk bleek, kon wel op de bijna even smalle hulpbrug worden gerealiseerd; de aanleg van tramrails.

Vervolgens werd op 1 september 1926 lijn 2 opgeheven en werd lijn 6 doorgetrokken naar het Prinsenhoofd. Gelijktijdig werden de lijnen 12 en 12A ingesteld vanaf station D.P. naar de Randweg. Vanaf de Willemsbrug werd via de Maaskade wz. gereden om dan door de Cornelis Trompstraat en de Leliestraat de Prins Hendrikkade te bereiken waarna rechtsaf de Hulpbrug werd bereikt.
Op 23 oktober 1926 werd een nieuwe lijn 2 ingesteld op de route station D.P.-Charlois waarmee op het traject Station D.P. Hillesluis drie lijnen kwamen te rijden. Later zou daar zelfs nog een vierde lijn bijkomen!

De werkzaamheden verband houdend met de ophoging van de Willemsbrug waren op 19 februari 1927 zover voltooid dat de tramlijnen 2, 12 en 12A weer via de Van der Takstraat in plaats van via de Feijenoordstraat konden rijden.
De route van lijn 6 werd op 10 april 1927 gewijzigd, waarbij via de Van der Takstraat naar de Prins Hendrikkade (w.z.) werd gereden en vandaar via de Leliestraat en de Cornelis Trompstraat en de Maaskade (w.z.) naar het eindpunt Prinsenhoofd. Terug werd vanaf het Prinsenhoofd via de Prins Hendrikkade (w.z.) en de Van der Takstraat gereden. Opmerkelijk is dat de tramsporen in de Leliestraat en de Cornelis Trompstraat vanaf die datum dus in tegenovergestelde richting werden bereden als sinds 23 juni 1926 het geval was!
Op 14 juni 1929 was de taak van de hulpbrug ten einde en werd de nieuwe Koninginnebrug in gebruik genomen.

Maar ook deze nieuwe brug had de taak scheepvaartverkeer door te laten zodat op de Prins Hendrikkade voor de wachtende trams een extra opstelspoor was aangelegd. Bovendien werd nu gebruik gemaakt van de oude lus van lijn 6 en vanaf de Maaskade (w.z.) werd via een nieuw aangelegd spoor in de Thorbeckestraat naar de Prins Hendrikkade gereden.

Maar ook kwam er een einde aan de oude Willemsbrug. Een nieuwe vervanger met verkeerskundig onmogelijke op- en afritten nam vanaf 1 juli 1981 de plaats in, waarbij via de nieuwe Brugweg vanaf de Koninginnebrug en de Prins Hendrikkade de brug bereikt kon worden. De verschillende buslijnen verdwenen dus, in vervolg op het tramverkeer, ook uit de Van der Takstraat.
Voor de oude Willemsbrug restte slechts de sloop waarbij aan de noord- en zuidoever slechts de landhoofden herinneren aan het bestaan.

De bus

Met de uitbreiding van de RET in 1929 naar vervoer per bus verscheen op het Noordereiland op 1 augustus 1929 buslijn A die op de route vanaf de Veerlaan in Katendrecht via de Koninginnebrug, de Van der Takstraat en de Willemsbrug naar de Pompenburgsingel reed. En er kwam een tweede buslijn, lijn C, die vanaf 1 juli 1934 de eerdere tramlijn 6 verving op de route Prinsenhoofd-Westerlaan (Het Park). De tramsporen naar het Prinsenhoofd werden opgebroken. Vanaf 1 september 1937 volgde lijn B, de eerdere lijn C op en reed vanaf het Prinsenhoofd naar de Statenweg.

Motorrijtuig 34, lijn 6, Van der Takstraat,  29-10-1927 (repro: H. Duparc)
Op 1 november 1953 wijzigde de RET haar buslijnletters in cijfers en verschenen in plaats van lijn A en B, de lijnen 30 en 31 op de Willemsbrug en het Noordereiland.
In de meidagen van 1940 heeft in verband met het wegvallen van de tramverbinding echter ook nog een buslijn R van 22 mei tot 21 juni de route Stieltjesplein-Van Vollenhovenstraat gereden.

Lijn 30 werd met de komst van de metro per 10 februari 1968 opgeheven. Lijn 31 was al op 8 mei 1967 verdwenen, maar was opgevolgd door lijn 32 die de verbinding Maaskade wz ter hoogte van de Prins Hendrikstraat, – Van Noortwijckstraat onderhield welk eindpunt op 28 augustus 1984 werd gewijzigd in NS-station Schiedam-Rotterdam West. Vanaf 2 april 1971 werd het eindpunt Maaskade iets verlegd naar de Meeuwenstraat.
Maar ook lijn 30 kende een vervanger in de vorm van buslijn 49 die vanaf 7 februari 1968 werd ingezet op de route Stationsplein-Station-Zuid, later verlengd naar de Groenenhagen.
Daarnaast hebben nog enkele nachtbuslijnen, maar ook personeelsbussen gebruik gemaakt van de route via de Van der Takstraat en de Willemsbrug.

Metro
Hoewel de metro(buis) feitelijk aan het Noordereiland voorbij gaat, heeft de komst van de metro verstrekkende gevolgen gehad voor de openbaar vervoer situatie ter plaatse.
De opening van de metrolijn op 10 februari 1968 had tot gevolg dat het tramverkeer verdween van de Willemsbrug en het Noordereiland. Er reden incidenteel nog enige trams voor het uitwisselen van rijtuigen tussen de Rechter en de Linker Maasoever en tijdens een grote metrostoring op 1 juli 1968 pendelden tijdens de avondspits vijf trams tussen het Centraal Station en het metrostation Maashaven. Maar met het overbrengen van enkele trams naar de remise Hilledijk op 2 november 1968 via de Maasbruggen werd het Noordereiland definitief tramloos.

Sinds de opening van de Koninginnebrug hebben de volgende tramlijnen op het Noordereiland gereden:

lijn 2
15-10-1906 tot 1-9-1926 Stationsplein – Prinsenhoofd
23-10-1926 tot 1-8-1942: Stationsplein – Charlois (Vlaskade)
1-8-1942 tot 1-12-1944: Stationsplein – Mijnsherenlaan/Putselaan
8-6-1945 tot 15-5-1949: Stationsplein – Charlois (Vlaskade)
15-5-1949 tot 10-2-1968: Stationsplein – Charlois (Grondherenstraat)
lijn 3
1-5-1929 tot 1-7-1934: Bergweg – Groene Hilledijk
1-7-1934 tot 1-7-1936: Stationsplein – Groene Hilledijk
1-7-1936 tot 1-12-1944: Stationsplein – Groenezoom
8-6-1945 tot 2-9-1967: Blijdorp – Groenezoom (> lijn 11)
lijn 6
1-12-1909 tot 1-7-1934 Stationsplein – Koninginnebrug
lijn 9
1-5-1929 tot 1-8-1929: Aelbrechtsplein – Randweg (ex lijn 12A)
1-8-1929 tot 28-11-1936: Aelbrechtsplein – Lange Hillewe
28-11-1936 tot 21-8-1944: G.J. Mulderstraat – Lange Hilleweg
21-8-1944 tot 1-12-1944: Stationsplein – Lange Hilleweg
16-8-1945 tot 29-1-1968: Stationsplein – Lange Hilleweg
lijn 11
2-9-1967 tot 23-1-1968: Stationsplein – Groenezoom (ex lijn 3)
23-1-1968 tot 10-2-1968: Stationsplein – Beukendaal
lijn 12
1-9-1926 tot 1-7-1934: Stationsplein – Randweg
1-7-1934 tot 10-7-1936: Stationsplein – Carnisselaan (ex lijn 25)
1-8-1942 tot 1-12-1944: Stationplein – Charlois (ex lijn 2)
29-9-1947 tot 12-3-1952: Bulgersteijn – Mijnsherenlaan
12-3-1952 tot 1-8-1961: Westblaak – Mijnsherenlaan
lijn 12A
1-9-1926 tot 1-5-1929: Stationsplein/Aelbrechtsplein – Randweg (> lijn 9)
lijn 13
1-7-1934 tot 1-7-1936: Stationsplein – Groenezoom
lijn 19
1-12-1929 tot 8-5-1932: Gelderschestraat – Randweg
lijn 25
1-8-1929 tot 1-7-1934: Beursplein – Carnisselaan (> lijn 12)

Voor de fotogalerij van het Noordereiland en de Willemsbrug voor de periode 1878-1949, klik hier.
Voor de fotogalerij van het Noordereiland en de Willemsbrug voor de periode 1950-2010, klik hier.