OV-straten Heemraadsplein e.o

Heemraadsplein (B&W 11-5-1897), Heemraadssingel (B&W 19-8-1902), Heemraadstraat (B&W 11-5-1897), Korenaarstraat (B&W 13-3-1888)

Verwijzend naar de Heemraden van Schieland ontstonden deze straten in de wijk Cool, gemeente Delfshaven, rond de vorige eeuwwisseling.
De bebouwing ligt direct aan de Nieuwe Binnenweg die een belangrijk route vormde en vormt tussen het centrum van Rotterdam en via Delfshaven naar Schiedam.
De Korenaarstraat droeg als oudste straat, behorend tot de gemeente Delfshaven eerst de naam Admiraal de Ruyterstraat. Toen in 1886 Delfshaven tot Rotterdam ging behoren werd de naam per 13-3-1888 gewijzigd in Korenaarstraat, naar de naam van de aldaar liggende meelfabriek “De Korenaar”.

Rond 1900 ontstonden bouwactiviteiten in het gebied begrensd door de Mathenesserlaan, Hooidrift, Ruwaardstraat en Nieuwe Binnenweg en aan de oostzijde het Heemraadsplein. Daarop volgde de straatnaamgeving van de Heemraadstraat (11-5-1897), gevolgd door de Heemraadsingel per 19-8-1902 en tenslotte het Heemraadsplein per 10-2-1905. Rond 1910 waren alle bouwactiviteiten voltooid. De delen Heemraadsplein – Rochussenstraat en Heemraadsplein – 2e Middellandstraat werd in 1910 voltooid. Het meest noordelijke gedeelte tot de Beukelsdijk volgde tussen 1916 en 1925.

Heemraadsplein met de Heemraadsingel ten noorden en de Nieuwe Binnenweg rechts. 1907.

Heemraadsplein met de Heemraadsingel ten noorden en de Nieuwe Binnenweg rechts. 1907.

Al snel openbaar vervoer
Tijdens de bouw van de huizen was er al een tramverbinding over de Nieuwe Binnenweg, de stoomtram van de RTM vanuit de Nieuwe Binnenweg bij de Westersingel naar het Lage Erf in Delfshaven. Deze was ingesteld op 9 april 1881 en werd op 12 januari 1882 verlengd tot de Van Oldenbarneveltstraat bij de Coolsingel.
Nadat op 12 oktober 1903 de stoomtramverbinding tussen de Duysstraat en de Van Oldenbarneveltstraat was overgenomen door de paardentram, die bij de Duysstraat een overstapgelegenheid gaf op de stoomtram naar Schiedam, volgde op 17 december 1906 de volledige overname van het traject Beursplein-Schiedam door de elektrische lijn 8, precies op tijd voor alle nieuwe bewoners van het gebied.

De directe omgeving van het blok Heemraadstraat-Korenaarstraat-Nieuwe Binnenweg en Heemraadsplein is voor wat betreft de railactiviteiten altijd beïnvloedt geweest door de aanwezigheid van remise Delfshaven.
Als hulpremise voor de stoomtram werd Delfshaven op 10 december 1880 op het onbebouwde terrein geopend binnen het blok Schonebergerweg-Nieuwe Binnenweg-Duysstraat en Passerelstraat. Een jaar later verscheen een ijzeren loods. Met de overgang naar de paardentram werd in 1894 wederom een uitbreiding gerealiseerd. Vooruitlopend op de komst van de elektrische tram was in 1905 op de Nieuwe Binnenweg dubbelspoor gerealiseerd tegelijkertijd met een nieuwe uitbreiding die plaats bood aan 45 rijtuigen. Tevens werd een lus gecreëerd waardoor men vanaf de Nieuwe Binnenweg de remise op de hoek Schonebergerweg-Nieuwe Binnenweg weer kon verlaten.

Korenaarstraat
Begin 1917 werd gelijktijdig met de aanleg van rails in de Mathenesserlaan voor de nieuwe lijn 11 een in/uitrukspoor aangelegd in de Korenaarstraat zodat de trams vanaf de Mathenesserlaan op deze manier de remise konden bereiken. Ook werd in dat jaar een tijdelijk hulpspoor aangelegd op het Heemraadsplein wat de Mathenesserlaan met de Nieuwe Binnenweg verbond in verband met een opbreking op de Nieuwe Binnenweg tussen de ‘s-Gravendijkwal en de Heemraadssingel.
Het luseindpunt van (als eerste) lijn 16 via het Heemraadsplein-Heemraadstraat-Korenaarstraat naar de Nieuwe Binnenweg werd op 25 november 1940 in gebruik genomen tot 11 april 1943.
Ook lijn 17 kreeg deze lus als eindpunt van 12 april 1941 tot 1 december 1942.
Wel wordt daarmee de verbinding via de Kortenaarstraat naar de Mathenesserlaan verbroken waarvoor in de plaats een dubbelsporige verbinding tussen de Mathenesserlaan en de Nieuwe Binnenweg via het Heemraadsplein wordt gerealiseerd. Hiervoor wordt de kruising met de Schonebergerweg op de schop gegooid en kan vanuit de remise alleen naar de Nieuwe Binnenweg (richting stad) en het westelijke spoor op het Heemraadsplein worden uitgerukt waarbij halverwege via een overloopwissel het oostelijke spoor kan worden bereikt.
Maar dan wordt het weer stil en het is pas weer 16 augustus 1945 wanneer de tram(lijn 14) op het Heemraadsplein terugkeert, zij het dat vanaf die datum tot 9 april 1951 alleen een kopspoor in de Heemraadstraat gebruikt kan worden. Op 27 juli 1951 wordt het luseindpunt via de Heemraadstraat weer hersteld en tot 4 november 1967 door lijn 14 gebruikt waarna het lijncijfer wordt gewijzigd in 4. Op 9 december 2012 is het over wanneer lijn 4 wordt verlengd naar Spangen.
Met enige regelmaat is overigens een omleiding via de Mathenesserlaan en de Claes de Vrieselaan van kracht geweest waarbij het Heemraadsplein onder andere door lijn 5 via deze alternatieve route werd aangedaan.

Overigens heeft de Korenaarstraat vanaf de Mathenesserlaan af gezien ook nog een tweede tramperiode gekend, toen lijn 11 omgeleid diende te worden en er van 9 april 1951 tot 12 september van dat jaar wederom rails in dat gedeelte werden gelegd.

Heemraadsplein
Het aantal lijnen wat regulier in deze buurt heeft gereden is fors. Het Heemraadsplein is aangedaan door de lijnen 1, 4, 7, 8, 11, 14, 16 en 17; in de Heemraadstraat hebben de lijnen 14 en 17 gereden, in de Korenaarstraat de lijnen 14 en 17 en op de Nieuwe Binnenweg de lijnen 1, 4, 5, 6, 7, 8, 8A, 10, 11, 14, 15, 16, 17, 20, 21, 23 en 24.

Bijzonder is ook dat het Heemraadsplein, rondom, vele tramsporen heeft gekend.
Aan de zuidzijde uiteraard de Nieuwe Binnenweg waar de zaak met een dubbelsporige baan grotendeels hetzelfde is gebleven. Aan de westzijde verscheen pas op 12 april 1941 een dubbelsporige verbinding die niet alleen de verbinding vanaf de Mathenesserlaan door de Korenaarstraat overbodig maakte, maar waarmee via de Heemraadstraat ook een luseindpunt werd gecreëerd. Samen met een overloopwissel kon nu vanuit de remise worden in- en uitgerukt naar de Mathenesserlaan. Op 13 maart 1975 kwam er verandering in de situatie toen het dubbelspoor aan de westzijde verdween en er met een nieuw spoor aan de oostzijde een rondrijmogelijkheid werd geschapen. Nu kon zowel vanaf beide zijden vanaf de Mathenesserlaan én de Nieuwe Binnenweg worden rondgereden. Bovendien was aan de noordzijde nog een extra opstelspoor beschikbaar.
Van die situatie is met name gebruik gemaakt in 1985 toen de Nieuwe Binnenweg niet voor tramverkeer beschikbaar was en met een omleiding toch vanaf de Mathenesserlaan op het Heemraadsplein kon worden gedriehoekt. Wel dient te worden opgemerkt dat de sporen aan de oostzijde van het Heemraadsplein, vaak ook als zodanig aangeduid, feitelijk op de Heemraadssingel lagen/liggen.

Op busgebied minder ontwikkelingen
In de loop der tijd hebben op het Heemraadsplein de buslijnen R (44), F1 (35), F2 (36) en 46 een eindpunt op of nabij het plein gehad. Later verschenen aan de noordzijde op de Mathenesserlaan ook de lijnen 32 (nog altijd present), 39 en 44.

Lijn R verscheen op 28 november 1950 op het Heemraadsplein op de route naar het Emmaplein in Schiedam. Op 1 november 1953 werd R gewijzigd in 44 en bleef de route tot 8 mei 1967 onderhouden. Lijn 46 werd met de ingebruikname van de metro per 7 februari 1968 ingesteld naar het Schulpplein. Het was nog de enige buslijn die gebruik maakte van de Maastunnel. Op 20 september 1982 werd de lijn gecombineerd met lijn 39 en werd de route vanaf het Schulpplein via het Heemraadsplein doorgetrokken naar NS station Noord.
De ringlijn 36 vanuit de Alexanderpolder deed vanaf 27 augustus 1990 tot 2 september 1991 het Heemraadsplein aan de noordzijde aan. Dat gemis werd per 30 augustus 1993 opgevangen door de instelling van lijn 39 die vanaf dat moment het Heemraadsplein aandeed.

In de jaren 1982/1983 werd de Mathenesserbrug vernieuwd en was als gevolg hiervan enkele weekenden voor het tramverkeer gestremd. Ter compensatie werd er toen een pendelbuslijn 44 Heemraadsplein – Spangen ingelegd. De tijdelijke tramwijzigingen en het rijden van buslijn 44 vond plaats tijdens de volgende weekenden:
In 1982 vrijdag 6 augustus vanaf 21.00 uur tot maandag 9 augustus aanvang dienst;
In 1983 vrijdag 18 februari vanaf 21.00 uur tot maandag 21 februari aanvang dienst.


In onderstaande fotogalerij zijn ook foto’s opgenomen die eerder zijn gepubliceerd in o.a. deze boeken:
100 jaar Elektrische tram in Rotterdam -deel 1- (2004), C.J. v.d. Werf/H.A. Voet
Rotterdam door de tijd -deel 4- Oude Westen (2002), A. Tak/H.A. Voet
Rotterdam Middellandstraat in vroeger tijden (2009), Tinus en Bep de Does/Deboektant
Rotterdam stad van mijn moeder (1983), A, Mekes/Canaletto
Van boven bekeken Rotterdam-West 1921-1996 (2007), KLM/A. Tak

Foto’s Korenaarstraat, Heemraadssingel, Heemraadstraat, Heemraadsplein

  7 comments for “OV-straten Heemraadsplein e.o

  1. Hans Kloos
    6 maart 2014 at 18:20

    Beste redactie,

    Nog even een correctie op het vermelde over lijn 44: deze lijn werd op 8 mei 1967 opgeheven. Op 27 augustus 1984 kwam er een nieuwe lijn 44 op het traject Crooswijk – Aelbrechtskade en die werd op 26 april 1986 opgeheven, maar deze kwam niet op of in de buurt van het Heemraadsplein.

    Groeten,
    Hans Kloos

  2. Hans Kloos
    6 maart 2014 at 20:16

    Beste redactie,

    De foto van motorrijtuig 368 van lijn 11 is gemaakt in het najaar van 1971 en niet in januari 1968 toen lijn 11 nl. nog reed tussen Centraal Station en Groene Zoom. Motorrijtuig 612 werd pas eind 1968 afgeleverd. De wagen van lijn 11 rukt in naar remise Delfshaven omdat er op Spangen niet voldoende opstelruimte was. Een deel der extra wagens op lijn 11 en ook lijn 6 reden dan naar remise Delfshaven om het einde van de wedstrijd af te wachten.

    Groet,
    Hans Kloos.

  3. Hans Kloos
    17 maart 2014 at 12:12

    Beste redactie,

    De brand in motorrijtuig 607 van lijn 4 (niet lijn 14!) vond plaats op dinsdag 13 maart 1979.
    De datum van 24 september 1979 betreft de brand in de 617 van lijn 6 bij het Churchillplein.

    Groet,
    Hans Kloos

  4. Wessel
    11 juni 2015 at 13:10

    De brand op het Heemraadsplein betrof niet lijn 4 maar lijn 8. Hier was het eindpunt van lijn 8. Zie ook de andere foto van deze standplaats. Waar overigens ook ‘lijn 4’ in het onderschrift staat, maar waar de foto toch duidelijk lijn 8 toont.
    Lijn 8 reed op de Mathenesserlaan. Lijn 4 reed daar naar mijn weten toen al de route die die nog rijdt: via de Nieuwe Binnenweg en daarna door over de Schiedamseweg.

    • René van der Beek
      11 juni 2015 at 15:14

      Hallo Wessel, de brand op 13-3-1979 betrof echt lijn 4. Lijn 8 heeft tijdelijk ook een eindpunt op het Heemraadsplein gehad, maar dat was o.m. in 1980 het geval. De andere foto heeft inderdaad een verkeerd onderschrift en moet zoals je terecht opmerkt, lijn 8 zijn.
      Dank voor je reactie,
      René

  5. GJ de Groot
    1 april 2016 at 11:06

    Enerzijds:
    “Op 13 maart 1975 kwam er verandering in de situatie toen het dubbelspoor aan de westzijde verdween …”
    Anderzijds de volgende dateringen:
    Motorrijtuig 128, motorrijtuig 623, lijn 4, Heemraadsplein, 15-11-1976, (foto: Dirk de Haan)
    Motorrijtuig 625, Lijn 4. Heemraadsplein, 1981 – rechts van de 625 liggen rails
    Motorrijtuig 623, lijn 4, Heemraadsplein, reclametram Diergaarde Blijdorp, 12–1981 De 102 werd blijkens info op deze site in juli 1970 afgevoerd.
    Motorrijtuig 625, Lijn 4. Heemraadsplein, 1981 – links van 625 liggen rails
    Motorrijtuig 610, Lijn 5, Heemraadsplein, 10-1993. Foto; Dirk de Haan.

    Motorrijtuig 614, lijn 5, Korenaarstraat, 1993 Het spoor via Heemraadsstraat en Korenaarstraat werd – naar het mij voorkomt – in 1975 verwijderd.
    Instructiemotorwagen 2515, Korenaarstraat, 1968, (foto; Dirk de Haan) – 569 > 2515 (I) instructiemotorwagen 1931 1970-1972

    • René van der Beek
      1 april 2016 at 19:37

      Je hebt absoluut een punt. Niet alle vermelde data zijn door de fotograaf juist vermeld of door ons verkeerd gelezen of niet voldoende gecheckt! Dank voor de opmerkingen, de betreffende foto’s worden z.s.m. gecorrigeerd.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *