OV-straten Spoorsingel e.o.

Baljuwstraat (B&W 19-4-1932), Hoevestraat (B&W 23-8-1898), Klein-Coolstraat (B&W 23-8-1898): gemeente Cool (KB 20-9-1809), annexatie Rotterdam (1811), Proveniersplein (B&W 11-2-1896), vanaf 1935 in gebruik als noordelijke toegang station Delftsche Poort, Provenierssingel B&W 11-2-1896; voormalig terrein Leprozenhuis (1438) en Proveniershuis (tot 1-4-1898). Per 2-9-1898 afbraak, Proveniersstraat (B&W 11-2-1896), Spoorsingel; Voor 1892 Diergaardesingel; (B&W 2-2-1892) Spoorsingel; (B&W: 11-2-1896). Omvatte ook de latere Stationssingel, Stationssingel (B&W 10-2-1905); daarvoor Spoorsingel (2-2-1892 – 10-2-1905), daarvoor Diergaardesingel; Tunnel tussen de Stationssingel Henegouwerlaan geopend per 1-5-1915, daarvoor spoorwegovergang tussen de Spoorsingel en Beukelsdijk, Walenburgerweg (B&W 23-3-1886); oude naam West-Blommersdijkseweg, vanaf ca. 1830 Beukelsdijkscheweg; stichting huize Walenburg 1579, naamgeving naar de ‘Waal’ op dit terrein. Buitenplaats Walenburg in 1881 verkocht. Later ontstond op dit deel de Walenburgstraat (B&W 11-2-1896)

Reeds op de kaart van Jacob van Deventer (1558) komt dit buiten de poorten van Rotterdam gelegen stukje land voor. De enige bebouwing vormde het reeds in 1438 bestaande Leprozenhuis, later het Proveniershuis (tot 1-4-1898) aan de Schiekade. Vandaar liep een water richting de huidige Beukelsdijk waar ook de weg, komend uit Hillegersberg, thans Walenburgerweg, op aansloot.
In 1766 worden de gebied ten oosten en ten westen van de Schiekade, met de in 1340 gegraven Schie voor de verbinding met Overschie en Delft, respectievelijk aangeduid als Oost- en West-Blommersdijk.
De Oost- en West Blommersdijkseweg en Beukelschdijkseweg vormde een belangrijke route van Hillegersberg naar Delfshaven. De aangewezen weg voor het diligencevervoer waarmee net als de Schiekade langs de Schie de eerste wegen in dit gebied met openbaar vervoer mochten worden genoemd.

Proveniersplein, links de Stationssingel, boven de Spoorsingel, lijn 6, 1939

Proveniersplein, links de Stationssingel, boven de Spoorsingel, lijn 6, 1939

Het spoor
Twee ontwikkelingen brengen hierin verandering. De aanleg van de spoorlijn Den Haag-Rotterdam waarbij het eerste station Delftsche poort eind 1847 gereedkwam én de plannen van gemeentewerken directeur Rose voor de aanleg van singels om het oppervlaktewater te verbeteren.
Het betekende het ontstaan van de Diergaardesingel; later Spoorsingel en Stationssingel.
In de Beukelsdijkscheweg was door het verschijnen van het spoor inmiddels een spoorwegovergang verschenen en was ten oosten van de West Blommerdijksche polder en ten noorden van de Beukelschdijkseweg op het grondgebied van de gemeente Overschie de Blijdorpsche polder ontstaan.
Aan de noordzijde van het stationscomplex dat zich uitstrekte van de huidige Molenwaterweg tot aan de huidige Statentunnel lag nu de Diergaardesingel waarop aan de oostzijde de Provenierssingel en aan de noordzijde de huidige Spoorsingel waren aangesloten.
Rond 1890 was halverwege de Walenburgerweg ter hoogte van de Hoevestraat een boerderij gebouwd, daarmee de eerste bebouwing vormend. De Walenburgerweg liep oorspronkelijk door over wat thans Baljuwplein heet, naar de Spoorsingel (later Stationssingel).

De ontwikkeling van handel en industrie zoals de aanleg van de Nieuwe Waterweg hadden inmiddels gezorgd voor een flinke aanwas van de bevolking waarop speculanten (onder meer) gebieden ten oosten en westen van de Spoorsingel hadden aangekocht.
Aan de oostzijde ontstonden de Provenierssingel en de Proveniersstraat en aan de westzijde de Harddraverstraat (naar de rond 1875 gehouden hardloopwedstrijden met paarden aldaar, de Klein-Coolstraat en de al eerder genoemde Hoevestraat. Tegen 1900 was het oostelijk deel al geheel bebouwd.
Westelijk van de Spoorsingel stonden her en der enkele panden net als aan de noord- en zuidzijde van de Walenburgerweg. Eerst vanaf 1922 werd hier verder gebouwd om begin jaren dertig uit te groeien tot onderdeel van het nieuwe wijk Blijdorp.
Buiten wat nieuwbouw en profielwijzigingen is er sindsdien weinig in het gebied veranderd.
Wel dienen de uiterlijke veranderingen op en rond het Proveniersplein te worden genoemd waar met name de invloed van de stations Delftsche Poort en later het Centraal Station mee te maken hebben gehad.

Hoevestraat (B&W besluit 23-8-1898)
Wanneer wij de verbinding naar Overschie buiten beschouwing laten (deze wordt in de bespreking van de Schiekade en de Heulbrug meegenomen) vormen de Walenburgerweg en de Spoorsingel samen met Provenierssingel de eerste straten met openbaar vervoer.
Na de diligence verscheen als eerste de paardentram in dit gebied. Het mag opmerkelijk worden genoemd dat de eerste nieuwe lijn van de Rotterdamsche Electrische Tram Maatschappij een paardentramlijn was op die 20ste oktober 1904.
Weliswaar bedoeld om te elektrificeren, maar toch!
Vanaf de Hoevestraat via de Spoorsingel, het Proveniersplein en de Provenierssingel naar het Slagveld bij het Hofplein bleef de paardentractie in bedrijf tot de taak door de elektrische lijn 6 op 27 juni 1907 kon worden overgenomen op de route Hoevestraat-Hofplein.
Op 12 december 1909 kon vanaf dit kopeindpunt naar de dubbelsporige Spoorsingel de lijn worden verlengd naar de Prins Hendrikkade en per 28 april 1910 verliet de tram de Hoevestraat om een eindpunt te krijgen op de Walenburgerweg net voor de Heulbrug bij de Schiekade.
Van 10 mei tot 5 juni 1940 vond er in verband met de oorlogsomstandigheden op deze route geen tramverkeer plaats en per 20 september 1942 werd het traject Walenburgerweg-Spoorsingel-Provenierssingel ingeruild voor de kortere route via de toen gedempte Schie(kade).

Proveniersplein (B&W 11-2-1896)
Het is bijzonder dat de RETM en de RET ook na de oorlog, toen het Proveniersplein dat zich had beperkt tussen de hoek van de Spoorsingel en de Proveniersstraat, consequent de benaming Spoorsingel bleven hanteren, zeker ook op de lijnfilms, daar waar het Proveniersplein bedoeld werd! Op schrift had men het echter over Station D.P. n.z. wat uiteraard duidelijker is. Dat ging echter pas op vanaf 1934 toen station Delftsche Poort via de ‘Blijdorpzijde’ bereikbaar werd. Daarvoor moesten de mensen omlopen via de Schiekade of de spoorwegovergang bij de Beukelsdijk.
Elf verschillende tramlijnen, buiten de paardentram, hebben het Proveniersplein in de loop der jaren aangedaan. Als eindpunt was het in gebruik door lijn 14 van 19 mei tot 5 juni 1940, in feite door de nood gedwongen en dus zeer tijdelijk en lijn 22 van 1 juli 1935 tot 1 juli 1936 en van 1 september 1937 tot 7 mei 1942 (met een oorlogsonderbreking van 10 tot 18 mei 1940).
Het Proveniersplein beschikte voor dit doel over twee, later drie sporen.
De lijst met lijnen die het Proveniersplein op de route vanaf de Schiekade en de Provenierssingel op weg naar de Stationssingel en de Walenburgerweg en Bentinckplein (dat pas op 30 september 1958 zijn naam kreeg) hebben aangedaan is aanmerkelijk langer.
Het is met nadruk de oorlogstijd dat van deze route door veel lijnen gebruik is gemaakt. De toegang via de noordzijde van het station kon daardoor na het bombardement in mei 1940 ook dat een groot deel van het station vernietigde, nu ook als alternatief worden gebruikt.
Daardoor werd het mogelijk dat lijn 1 op de route van de Honingerdijk naar het Henegouwerplein tussen 6 september 1943 en 1 december 1944 van deze route gebruikmaakte. Zo ook lijn 2 (Charlois-Bentincklaan) van 6 september 1943 tot 25 december van dat jaar, lijn 3 (Groene Zoom-Bentincklaan) van 26 november 1941 tot 6 september 1943, lijn 5 (Schieweg-Spartastraat) van 14 september 1940 tot 14 september 1942 en lijn 14 (Bergweg-Parklaan) die na het Proveniersplein als eindpunt gebruikt te hebben het nog bleef passeren van 5 juni 1940 tot 19 augustus 1940.

Voor de oorlog had lijn 15 (Ruigeplaatbrug-Avenue Concordia) van 1 juli 1936 tot 1 september 1937 van de route Provenierssingel-Proveniersplein-Spoorsingel-Walenburgerweg-Bergweg gebruik gemaakt.

Proveniersplein 1935, de nieuwe ingang station D.P.Blijdorpzijde (foto: H. Solle)

Proveniersplein 1935, de nieuwe ingang station D.P.Blijdorpzijde (foto: H. Solle)

Een aparte vermelding verdient lijn 22, die in dit gebied diverse routes heeft gereden.
Vanaf 24 maart 1930; Avenue Concordia-Heulbrug-Walenburgerweg; per 1 juli 1935 een nieuw eindpunt op het Proveniersplein tot 1 juli 1936 (opgeheven). Op 1 september 1937 weer in dienst gesteld op de route Proveniersplein-Avenue Concordia tot 10 mei 1940. Vanaf de 18e mei wederom tot 26 november 1941 waarbij het eindpunt Proveniersplein werd verruild voor de Walenburgerweg en daarna de Bentincklaan. Op 1 december 1944 werd lijn 22 opgeheven.
Na de oorlog volgde per 1 oktober 1945 een herinstelling (‘s-Gravenweg-Vierambachtsstraat) en per 1 december 1947 weer op het vertrouwde eindpunt Avenue Concordia. Per 7 juni 1968 verdween lijn 22 van de Walenburgerweg en reed nog één dag via het Proveniersplein om daarna volledig te verdwijnen. Een nieuw lijnnummer 9 werd nu gevoerd welke vanaf de Avenue Concordia via het Proveniersplein naar het Hudsonplein reed tot deze lijn op 28 augustus 2000 werd opgeheven.

Na de oorlog
In de naoorlogse periode dient wederom lijn 3 te worden vermeld die op de route Groene Zoom-Van Aerssenlaan tussen 19 mei 1969 en 14 oktober 1969 de route Proveniersplein-Bentincklaan volgde.
Een nieuwe lijn 3 ging op 2 juni 1996 van start tussen De Esch en de van Aerssenlaan en daarbij in Blijdorp als ringlijn werd uitgevoerd via de Provenierssingel-Proveniersplein-Stationssingel-Walenburgerweg-Bentinckplein-Bentincklaan naar de van Aerssenlaan en verder. Per 1 september 1997 werd lijn 3 vernummerd in 13.
Een wederom nieuwe lijn 3 zag als ringlijn het licht, vertrekkend vanaf de Kleiweg, daarbij dezelfde route volgend als de eerdere lijn 3.

Tenslotte dient op tramgebied nog lijn 11 te worden genoemd die vanaf 22 februari 2010 tot 3 januari 2011 als ringlijn vanaf het Proveniersplein via de Van Aerssenlaan, Bergselaan en Schiekade reed. De diverse museumlijnen laten wij hier even buiten beschouwing.

Ook populair bij de bus
Buslijn H was de eerste buslijn die vanaf 1 december 1929, komend vanaf het Boschpolderplein via de Beukelsdijktunnel en de Stationssingel via Proveniersplein, Spoorsingel en Walenburgerweg de route naar de Heer Vrankestraat volgde. Vanaf 22 februari 1937 werd ook de oostzijde van de Spoorsingel in de route betrokken om het dubbelsporige tramtraject aldaar te ontlasten.
Op 10 mei 1940 werd de dienst gestaakt om eerst op 3 juli 1940 weer te worden hervat. Vanaf 17 november kon de route via de Statentunnel en de nieuwe Stationssingel worden gevolgd en per 1 februari 1942 werd de lijn opgeheven.
In verband met tentoonstellingen op het Nenijtoterrein maakte extra buslijn E in de jaren 1931 tot 1933 komend vanaf de Schiekade ook gebruik van de route via het Proveniersplein.
Lijn B verscheen op 1 september 1937 op het traject Stationssingel-Proveniersplein-Provenierssingel-Schiekade op de route Statenweg-Van der Takstraat. Op 30 november 1939 werd de Provenierssingel verruild voor de Proveniersstraat in verband met het gereedkomen van de Teilingerbrug over de Schie. Tussen 10 mei en 1 juni 1940 werd niet gereden en vanaf die datum werd als ringlijn de route Proveniersplein-Spoorsingel-Walenburgerweg-Statenweg gereden tot de lijn per 14 september 1940 werd opgeheven.

Klein Coolstraat
Lijn D (ingesteld 25-10-1928) maakte vanaf 1 juli 1934 op de route Van Hogendorpsplein-Overschie gebruik van de Provenierssingel-Proveniersplein-Stationssingel. Net als lijn B werd vanaf 30 september 1939 door de Proveniersstraat gereden en kon, na een stop tussen 10 en 19 mei 1940 de route weer worden gevolgd. Vanaf 1 juni 1940 werd richting Overschie via de Spoorsingel en de Walenburgerweg, en terug via de Stationssingel gereden.
Per 7 november 1941 werd het eindpunt in verband met bestratingswerkzaamheden verlegd naar de Klein Coolstraat waarbij de lus Statenweg-Walenburgerweg-Baljuwstraat-Klein Coolstraat-Spoorsingel-Schepenstraat-Walenburgerweg werd bereden. Op 1 februari 1942 werden alle diensten gestaakt, maar op 15 mei weer hervat. De ring via de Baljuwstraat werd nu in omgekeerde richting bereden en per 19 november 1942 werd het eindpunt verlegd naar de hoek Bentincklaan-Statenweg.

Lijn Z is het vermelden waard als de lijn die het aanmerkelijk langer dan alle andere buslijnen heeft uitgehouden. ingesteld op 1 juni 1949 vertrokken de bussen vanaf het Proveniersplein naar het Breeplein, wat zij met een wijziging van de letter Z in lijnnummer 52 (per 1 november 1953) tot de indienststelling van de metro op 10 februari 1968 hebben volgehouden.
Tenslotte is er nog een kortstondige buslijn 43 die in deze contreien heeft vertoefd, deze lijn reed tijdens de EK2000 en reed tussen de Rotterdam Airport en het Proveniersplein t.b.v. de vele supporters die met het vliegtuig kwamen en gebruik maakten van de speciale parkeermogelijkheden op sportterrein Laag Zestienhoven dan wel kampeerden in de tijdelijke camping die daar ingericht was.

In de onderstaande fotogalerijen zijn ook foto’s opgenomen die eerder zijn gepubliceerd in o.a. onderstaande boeken:
Groeten uit Rotterdam, Provenierswijk e.a. H.A. Voet (1989) H.J.S. Klaassen
Dertig jaar Rotterdam 1935-1965 (1986) H.A. Voet
Buurten in Rotterdam (1990) H. Soeters
Metamorfose, Rotterdam stad in beweging -2- (2003) B. Maandag
Provenierssingel 100 jaar (1996) W. Berkel
Rotterdam door de tijd – deel 6- Het oude Noorden H.A. Voet (2004) A. Tak
Rotterdam en hoe het bouwde (1941) J.G. Watjes
Rotterdam in oorlog en vrede (1996) F. Wehrmeijer
Rotterdam na duistere jaren (1994) H. Romer
Rotterdam rondom een eeuwwisseling (1986) H. Romer
Rotterdam, stad van mijn moeder (1983) A. Mekes

Klik hier voor de fotogalerij Baljuwplein, Baljuwstraat, Hoevestraat, Klein-Coolstraat, Spoorsingel, Stationssingel.
Klik hier voor de fotogalerij Proveniersplein, Provenierssingel, Proveniersstraat.
Klik hier voor de fotogalerij Walenburgerweg.

Geef een reactie